توبه ، بازگشت از چيزى و رو آوردن به چيزىاست و در اصطلاح شرع : بازگشت بنده از عصيان و روى آوردن به طاعت است. اگر با «الى» متعدى شود ، به معنى بازگشت از گناه و روى آوردن به طاعت مىباشد كه اين معنى در مورد بنده صادق است ، و اگر با «على» متعدى گردد ، به معنى بازگشت از كيفر و روى آوردن به عفو و گذشت خواهد بود ، و صدق اين معنى در مورد خداوند است. (فتلقى آدم من ربه كلمات فتاب عليه) (بقره: 37) (و توبوا الى الله جميعا ايها المؤمنون لعلكم تفلحون) (نور: 31) مرحوم طبرسى ذيل آيه 37 سوره بقره مى گويد: بدان كه از شرائط توبه ، پشيمانى بر كارهاى زشت گذشته و تصميم بر تكرار نشدن آن اعمال و مرتكب نشدن هر كار زشت در آينده است ، چنين توبه اى را همه فرق اسلامى موجب سقوط عقاب مى دانند ، و اما توبه اى به كمتر، از اين ، محل خلاف و اختلاف است كه آيا مقبول مى گردد و موجب سقوط عقاب مى شود يا خير و هر گاه بنده مرتكب معصيت و نافرمانى مولاى خود گرديد واجب است كه از آن گناه توبه كند، و از نظر ما (شيعه) توبه از ترك مستحب نيز صحيح است و توبه انبياء (ع) كه در مواردى از قرآن آمده است بدين وجه توجيه مى شود . قبول توبه از جانب خداوند و اسقاط عقاب از بنده پس از توبه او، از نظر ما (شيعه) واجب نمى باشد، بلكه تفضل محض است هر چند خداوند خود به پذيرش توبه بنده اش وعده داده و مىدانيم او به وعده اش وفا مى كند، لكن در عين حال، حضرتش بدين امر ملزم نمىباشد. آرى معتزله آن را بر خدا واجب مىدانند. توبه نصوح: بازگشت راست و خالص است. (يا ايها الذين آمنوا توبوا الى الله توبة نصوحاً عسى ربكم أنْ يكفر عنكم سيّئاتكم و يدخلكم جنات تجرى من تحتها الانهار...) (تحريم: 8) ابن عباس گفته است: توبه نصوح پشيمانى به دل و آمرزش خواهى به زبان و باز ايستادن به تن و تصميم بر اين است كه ديگر به چنان كار باز نگردد. (تعريفات جرجانى) امام كاظم (ع) فرمود: « توبه نصوح كه در آيه (توبوا الى الله توبة نصوحاً) آمده چنين است كه بنده توبه كند و ديگر به گناه بازنگردد » (بحار: 6 / 20) از حضرت رسول (ص) سؤال شد : توبه نصوح چيست ؟ فرمود : « اين كه توبه كار، توبه كند و ديگر به گناه باز نگردد آن چنان كه شير به پستان بازنمى گردد » و به قولى توبه نصوح آن است كه انسان به خيرخواهى خويش بپردازد و تصميم بگيرد كه هرگز به گناه بازنگردد. (مجمع البيان)

امام به شخصى كه به عنوان توبه جمله ى استغفر اللّه را به زبان جارى كرد ، فرمودند : مادر بر عزايت بگريد ، مى دانى توبه چيست ؟ توبه درجه ى عليّين است ، و آن اسمى است واقع بر شش معنا :

1 ـ پشيمانى بر آنچه كه گذشت

2 ـ تصميم جدى بر بازنگشتن به گناه

3 ـ ادا كردن حقوق مردم به مردم

4 ـ اداى واجبات ضايع شده

5 ـ آب كردن گوشتى كه بر گناه به بدن روييده تا جايى كه اثرى از آن گوشت بر استخوان نماند ، و گوشت تازه در حال عبادت بين پوست و استخوان برويد .

6 ـ چشاندن رنج طاعت به بدن ، چنانكه لذت معصيت به آن چشانده شد ،

پس از عبور از اين شش مرحله بگو : استغفر اللّه(1) .

تائب بايد به حقيقت توبه كند ، و عزمش براى ترك گناه جزم باشد ، و نيت بازگشت به گناه از صفحه ى دلش براى هميشه زدوده شود ، و به اميد توبه ى دوباره و سه باره و صد باره وارد گناه نگردد ، كه اين اميد بدون شك اميدى شيطانى و حالتى مسخره است ، امام هشتم (عليه السلام) در روايتى مى فرمايند :

مَنِ اسْتَغْفَرَ بِلِسَانِهِ وَلَمْ يَنْدَمْ بِقَلْبِهِ فَقَدِ اسْتَهْزَأَ بِنَفْسِهِ . . .(2)

كسى كه به زبان استغفار كند ولى به قلب پشيمان نباشد ، خود را مسخره كرده !

راستى خنده آور است و بسيار جاى تأسف است كه انسان به اميد دست يافتن به دوا ، خود را مريض كند ، و چه اندازه باعث خسارت است كه آدمى به اميد توبه مرتكب جرم و گناه و خطا و معصيت گردد ، و به خود تلقين نمايد كه همواره درِ توبه باز است ، بنابراين گناه مى كنم و سپس آراسته به توبه مى شوم !

اگر توبه جدى باشد ، اگر توبه از روى حقيقت انجام بگيرد ، اگر توبه با شرايطى كه دارد تحقق يابد ، بدون ترديد روح تصفيه مى شود ، نفس به پاكى مى رسد ، دل صفا مى گيرد ، و زنگ گناه از همه ى اعضا و جوارح ، و باطن و ظاهر زدوده مى گردد .

توبه نبايد حرفه اى باشد ، چرا كه گناه ظلمت است و توبه روشنايى ، و رفتو آمد زياد ميان تاريكى و روشنايى ديدگان جان را مختل مى سازد . اگر پس از توبه از يك گناه ، دوباره به گناه باز گرديم ، معلوم مى شود توبه نكرده ايم .

نفس همانند تنوره ى جهنم است ، پر شدنى نيست ، از گناه خسته و سير

ــــــــــــــــــــــــــــــــــ

1 ـ نهج البلاغه : 878 ، حكمت 417 ; وسائل الشيعه : 16 / 77 ، باب 87 ، حديث 21028 ; بحار الأنوار : 6 / 36 ، باب 20 ، حديث 59 .